Pravila koja se odnose na sve medije

U Crnoj Gori postoji više zakona i podzakonskih akata koji uređuju način na koji mediji mogu, smiju i trebaju izvještavati o izbornim kampanjama.

Prije nego ih pomenemo, dužni smo jednu važnu napomenu: ovaj Priručnik nastao je u vrijeme kada Skupština Crne Gore radi na “sveobuhvatnoj reformi izbornog zakonodavstva”. Taj posao, bez većeg uspjeha, traje već desetak godina, ali postoji mogućnost, zbog obećanja izvršnih i zakonodavnih vlasti datih u kontekstu ubrzanja pregovora o pristupanju EU, da će biti završen do kraja 2025. godine. Ili ubrzo nakon toga. To bi moglo značiti da će neke zakonske odredbe koje pominjemo u ovom tekstu biti izmijenjene. Jednako je moguće da dođe i do izmjena izbornog modela (razgovara se o otvorenim listama, direktnom izboru predsjednika opština/gradonačelnika, održavanju lokalnih izbora u svim opštinama u jednom danu…).

Vjerujemo, ipak, da će te izmjene, ukoliko do njih dođe, iz ugla medijskog praćenja izbornog procesa donijeti samo tehničke a ne i suštinske promjene propisa.

Pred vama je sažet pregled najvažnijih važećih odredbi i propisa koji uređuju prava i obaveze medija tokom praćenja izbornog procesa.

Zakon o medijima
Ovaj zakon uspostavlja osnovni pravni okvir za djelovanje medija u Crnoj Gori, pa samim tim i za njihovo ponašanje tokom izbornih kampanja. U njemu se, između ostalog, ističu:

_Obaveza istinitog, potpunog i blagovremenog informisanja javnosti (član 3)

Odgovornost za objavljeni sadržaj, uključujući potrebu za razlikovanjem činjenica od komentara (član 4 i 13).
Pravo na odgovor i ispravku, što je posebno važno u kontekstu predizbornih sukoba i mogućih netačnih tvrdnji u medijima (članovi 22–24).

Navedeni članovi zakona podvlače odgovornost novinara da i u predizbornom periodu poštuju principe tačnosti, uravnoteženosti i odgovornosti, te da ne prenose tvrdnje koje mogu proizvesti štetu, bez prethodne provjere.

Zakon o izboru odbornika i poslanika
Ovo je krovni zakon koji reguliše izborni proces u Crnoj Gori i kada je riječ o medijskom izvještavanju, neke od njegovih najvažnijih odredbi odnose se na:

Pravo građana da preko medija budu obaviješteni o izbornim programima i aktivnostima podnosilaca izbornih lista, kao i o kandidatima sa tih lista (član 6). Takođe, mediji su dužni da dosljedno primjenjuju načela ravnopravnosti svih podnosilaca izbornih lista i kandidata sa tih lista.
Članom 51 pokušava se obezbijediti jednak tretman izbornih aktera, tako što se propisuje da su “organi javnog informisanja” dužni da omoguće svim učesnicima izbora ravnopravan pristup u informisanju birača o njihovim programima i aktivnostima.
Narednim, članom 52, dodatno se pokušava spriječiti medijsko favorizovanje tako što je “zabranjena zloupotreba medija u korist bilo kojeg učesnika u izbornom procesu”.

Zakon o finansiranju političkih subjekata i izbornih kampanja
Tokom kampanje, mediji su dužni ponuditi političko oglašavanje pod jednakim uslovima svim političkim subjektima. Ova obaveza je propisana članom 39, koji eksplicitno zabranjuje diskriminaciju u pružanju usluga oglašavanja. Pored toga, član 38 obavezuje sve pružaoce medijskih usluga da najkasnije u roku od tri dana od zaključenja ugovora o političkom oglašavanju, dostave te ugovore i prateće cjenovnike Agenciji za sprečavanje korupcije (ASK). Time se obezbjeđuje uvid u tržišnu cijenu oglašavanja i sprječava nelegalno subvencionisanje kampanja.

Posebnu pažnju zakon posvećuje fenomenu prikrivenog političkog oglašavanja. Prema članu 43, svi sponzorisani sadržaji koji se odnose na političke subjekte moraju biti jasno označeni kao političko oglašavanje. U praksi, to znači da mediji ne smiju predstavljati promotivne intervjue, autorske tekstove ili izvještaje iz kampanje kao dio redovnog informativnog programa, ukoliko su ti sadržaji plaćeni ili inicirani od strane političkog subjekta.

Zakon o audiovizuelnim medijskim uslugama
Ovaj zakon odnosi se na elektronske medije (televizija i radio) i sadrži niz pravila važnih i za praćenje izbornog procesa. Tako član 47 podsjeća na načela nepristrasnosti i ravnoteže, propisujući da su pružaoci medijskih usluga dužni obezbijediti uravnoteženo i nepristrasno informisanje.

Političko oglašavanje tokom predizborne kampanje mora biti jasno označeno i dostupno pod jednakim uslovima svim učesnicima u izbornom procesu (članovi 91–94), a propisana je i zabrana skrivenog oglašavanja (član 68). Zakon precizira i ulogu Agencije za audiovizuelne medijske usluge u nadzoru nad sprovođenjem ovih pravila i mogućnosti sankcionisanja u slučaju njihovog kršenja.

Zakon o nacionalnom javnom emiteru RTCG
Poseban značaj u izbornom procesu ima Javni medijski servis – RTCG zbog svog obavezujućeg mandata da postupa u javnom interesu.

Zakon predviđa da RTCG:

Obezbijedi ravnopravnu zastupljenost političkih subjekata (član 4);
Realizuje posebne predizborne programe poput okruglih stolova, debata, prezentacija izbornih lista, pod jednakim uslovima za sve podnosioce izbornih lista (članovi 2-4);
Ne smije zloupotrebljavati status nacionalnog emitera u korist bilo koje partije (član 9).

Nadzor nad sprovođenjem ovih pravila vrši Savjet RTCG, a u izbornoj kampanji dodatni mehanizmi nadzora uključuju i praćenje programa od strane Agencije za elektronske medije i Državne izborne komisije.

Pravilnici i podzakonski akti
Pored zakona, postoje i brojni podzakonski akti i pravilnici koji detaljno propisuju ponašanje medija u izbornoj kampanji.

Pomenimo neke od njih:

Pravilnik o ponašanju pružalaca audiovizuelnih medijskih usluga i medijskih usluga radija tokom izborne kampanje, koji donosi Agencija za elektronske medije, uključuje: Zabranu favorizovanja kandidata kroz “tonalitet izvještavanja”;
Dužnost evidentiranja svih termina datih učesnicima u kampanji;
Obavezu objavljivanja tzv. “dnevnika oglašavanja”.
Uputstva Državne izborne komisije o ponašanju medija u toku izbornog procesa;
Smjernice Savjeta RTCG za unutrašnje organizovanje i monitoring izbornih programa.

Ovi akti često sadrže precizne tehničke detalje, od trajanja izjava, preko rasporeda termina, do načina prezentacije informacija, i ključni su za urednike i producente u elektronskim medijima.